Θέματα Θρησκείας και Παιδείας στην Γ΄ Εθνοσυνέλευση

(Ερμιόνη-Τροιζήνα)

Δράσεις και Αποφάσεις

Του Γιάννη Μ. Σπετσιώτη και της Τζένης Δ. Ντεστάκου

Εισαγωγή

Από τα σοβαρότερα ζητήματα που κλήθηκε να εξετάσει και να αντιμετωπίσει η Γ’ Εθνοσυνέλευση ήταν και εκείνα της Θρησκείας και της Παιδείας του Έθνους. Κρίθηκε αναγκαία η επίλυση των ανωτέρω θεμάτων συναινετικά και αποφασιστικά, προκειμένου να υπάρξει κυρίαρχο και ελεύθερο Ελληνικό Κράτος.

Στη συνέχεια, γίνεται αναφορά στις κυριότερες σχετικές Πράξεις και Αποφάσεις της Εθνοσυνέλευσης και στον τρόπο που μαζί με άλλες συναφείς εμπειρίες των Ελλήνων αποτυπώθηκαν στο «Πολιτικόν Σύνταγμα της Ελλάδος».

Ι. Στην Ερμιόνη

Κατά την Η΄ Συνεδρίαση της 24ης Φεβρουαρίου 1827, ως έκτο θέμα, «ανεγνώσθη αναφορά» που την υπογράφουν πέντε αρχιερείς οι: Κορίνθου Κύριλλος, Τριπόλεως Δανιήλ, Ρέοντος Διονύσιος, Ανδρούσης Ιωσήφ και Βρεσθένης Θεοδώρητος  «αξιούντων να προσκληθώσι και άλλοι τοιούτοι άξιοι», για να συντάξουν σχέδιο τήρησης των εκκλησιαστικών κανόνων.

Στην επομένη Θ΄ Συνεδρίαση της 25ης Φεβρουαρίου 1827, ως έβδομο θέμα, «ανεγνώσθη αναφορά» του Χριστόδουλου Ματακίδου, ο οποίος αιτείτο να «διορισθώσι» τέσσερεις Επιτροπές, με κύριο έργο την υποβολή κειμένων (προσχεδίων) στη Συνέλευση για θέματα, θρησκευτικά η πρώτη, διευθέτησης και αύξησης του τακτικού στρατού η δεύτερη, οργάνωσης του ναυτικού η τρίτη και περί του πολιτεύματος η τέταρτη. Υπήρχε ακόμα μία Επιτροπή γενικών αναφορών.

Και ενώ φαινόταν πως τα ζητήματα προχωρούσαν αργά και πολλά «έμεναν εις σκέψιν» στην ΙΓ΄ «ιστορική» Συνεδρίαση της 3ης Μαρτίου 1827 ο Πρόεδρος της Εθνοσυνέλευσης Γεώργιος Σισίνης, ως έβδομο θέμα, ανακοινώνει τα ονόματα πληρεξουσίων που επιλέχθηκαν για τη στελέχωση των παραπάνω εννεαμελών Επιτροπών.

Στην Επιτροπή για τα θρησκευτικά ζητήματα συμμετείχαν οι: Νικήτας Κάλλας, Δ. Λαμπρίδης, Γ. Μ. Αντωνόπουλος, Αρχιμανδρίτης Λεόντιος Καμπάνης, Κων. Γουβέλης, Μαρκ. Δραγούμης, Νεοφ. Οικονόμου, Λουκάς Λιβάνιος και Αναγ. Δικαίος.

Στα μέλη της Επιτροπής ο Πρόεδρος απέστειλε ταυτόχρονα και το υπ’ αριθμ. 42 έγγραφο με το οποίο τα προέτρεπε να συνέλθουν και να εκπονήσουν ένα σχέδιο για το «πώς ν’ ανακαλέσωμεν το θρησκευτικόν σέβας, την διατήρησιν των εκκλησιαστικών κανόνων… την εισαγωγήν των φώτων εις το Έθνος…». (Έγγραφο 1)

Στην ίδια Συνεδρίαση ως ενδέκατο θέμα «επροβλήθη να γίνη αποκριτικόν προς τους αρχιερείς, προσκλητικόν να κάμουν σχέδιον για τα θέματα της εκκλησίας και να καθυποβάλλουν εις την Συνέλευσιν». Μάλιστα επιδόθηκε στους πέντε αρχιερείς και το υπ’ αριθμ. 47 έγγραφο. (Έγγραφο 2)

Δωδέκατο θέμα στην ίδια Συνεδρίαση ήταν η παρότρυνση της Επιτροπής «επί του θρησκευτικού» να σκεφθεί και να υποβάλλει τις προτάσεις της «περί οργανισμού σχολείων».

Στην ΙΔ’ Συνεδρίαση της 4ης Μαρτίου 1827, επανήλθε η Εθνοσυνέλευση στο έβδομο θέμα τονίζοντας στην Επιτροπή επί των Θρησκευτικών την άμεση ανάγκη κατάρτισης προσχεδίου για τη σύσταση και την οργάνωση των σχολείων της χώρας.

Θεωρούμε, πως με τις ενέργειες αυτές η Εθνοσυνέλευση για πρώτη φορά «θέτει επί τάπητος» ιδιαίτερα το θέμα ανυπαρξίας της Παιδείας και την απουσία κάθε εκπαιδευτικής δραστηριότητας με αποτέλεσμα η νεολαία να μένει βυθισμένη στο σκοτάδια της αμάθειας και «νέφος απαιδευσίας» να την καλύπτει. Ωστόσο παραδεχόμενη τη θρησκευτική παρακμή και τη μορφωτική ένδεια του Έθνους προκαλεί και προσκαλεί κάθε ειδικό και ενδιαφερόμενο που θέλει και μπορεί να συνεισφέρει στα θρησκευτικά, εκκλησιαστικά και εκπαιδευτικά προβλήματα της χώρας, αδίστακτα να το επιχειρήσει. Οι όποιες ενέργειες πρέπει να επισπευθούν και κάθε χρονοτριβή είναι σε βάρος του Έθνους. Υπογραμμίζουμε την κοινή φράση των δύο προαναφερθέντων εγγράφων (υπ’ αριθμ. 42 και 47) «…την εισαγωγήν των φώτων εις το Έθνος…». Την ίδια φράση, που ασφαλώς εντυπωσίασε, αλλά και παρόμοιες, συναντάμε αργότερα στα έγγραφα των δημογερόντων και άλλων προεστών, όταν ζητούν τη βοήθεια του Κυβερνήτη Ιωάννη Καποδίστρια για τη σύσταση Αλληλοδιδακτικών Σχολείων στους τόπους τους.

Στις 7 Μαρτίου 1827 τέσσερεις αρχιερείς, οι: Κορίνθου Κύριλλος, Ρέοντος Διονύσιος, Βρεσθένης Θεοδώρητος και Δαμαλών Ιωνάς (οι τρεις πρώτοι μαζί με τους Ανδρούσης Ιωσήφ και Τριπόλεως Δανιήλ είχαν υπογράψει και την αναφορά των πέντε αρχιερέων που διαβάστηκε στην Η΄ Συνεδρίαση) αποστέλλουν από τον Δαμαλά «Προς την Σην Γ΄ του Έθνους Συνέλευσιν» στην Ερμιόνη έγγραφο στο οποίο μεταξύ των άλλων ζητούν:

β) {…να θεσπισθεί παρά της Εθνικής Συνελεύσεως μία αρχιερατική επιτροπή, συγκειμένη από τρεις ή και περισσοτέρους τους πλέον ειδήμονας και αξιοσεβάστους αρχιερείς της επικρατείας…}

θ) {…να φροντίζει (η Επιτροπή) περί συστάσεως σχολείων, περί προόδου των συστημένων και της καλής καταστάσεως συνεννοουμένη περί αυτών και με τους εφόρους της Παιδείας, αν ήθελαν διορισθώσι παρά του Έθνους…}

Παρακινήθηκαν, όπως ισχυρίζονται, να υποβάλλουν την αναφορά, γιατί έβλεπαν «με λύπην εγκάρδιον εξ ήδη χρόνους τον περιούσιον του Χριστού λαόν… εκτραχηλισθέντων των ιερών χρεών της θρησκείας και αχαλινώτως εις τον κρημνόν της απωλείας καταφερόμενον….. χρέος μας νομίζομεν απαραίτητον το να βάλωμεν υπ’όψιν της Σης του έθνους Συνελεύσεως, όσα προς επανόρθωσιν αυτού, και στηριγμόν της αμωμήτου ημών πίστεως κρίνομεν αναγκαία».

Η αναφορά αυτή απαρτίζεται από 15 άρθρα. Περιέχει μέτρα για τον κλήρο και το σημαντικότερο αποτελεί προοίμιο ίδρυσης Ιεράς Συνόδου στην Εκκλησία. Επίσης διαφαίνεται και η ένσταση των αρχιερέων για τα διορισθέντα μέλη της «Επιτροπής επί των Θρησκευτικών» από την Εθνοσυνέλευση, καθώς οι ίδιοι δε συμμετείχαν. Σε κάθε περίπτωση, ωστόσο, απαίτηση και των πέντε είναι η Εκκλησία να έχει λόγο όχι μόνο στα εκκλησιαστικά ζητήματα, αλλά και σε αυτά της εκπαίδευσης του Έθνους.

Πάντως γι’ αυτή την αναφορά και ιδιαίτερα για το τέταρτο άρθρο της στο οποίο αναγράφεται η φράση «Να πείθεται (η των Αρχιερέων Σύνοδος) εις τας διαταγάς της Διοικήσεως, μη αντιβαινούσης εις το δογματικόν και τους ιερούς κανόνας», υπήρξαν μεγάλες αντιδράσεις από κληρικούς και λαϊκούς. Αποκαλούσαν, μάλιστα, «ασεβείς», ξένους και σχισματικούς, τους πληρεξούσιους αρχιερείς που τη συνέταξαν.[1]

ΙΙ. Στην Τροιζήνα

Στην ΚΖ΄ Συνεδρίαση της 9ης Απριλίου 1827 στον νέο τόπο της Εθνοσυνέλευσης, στον Δαμαλά, «ανεγνώσθη» ως όγδοο θέμα η αναφορά των αρχιερέων, οι οποίοι παρουσίασαν σχέδιο περί του κλήρου που δόθηκε στην επιτροπή «επί των Εκκλησιαστικών», για να το μελετήσει.

Το κείμενο αυτό, αποτελούμενο από είκοσι τέσσερα άρθρα, ο μετέπειτα Αρχιεπίσκοπος Αθηνών Χρυσόστομος Παπαδόπουλος το θεωρούσε «μνημείο υψίστης σπουδαιότητας». Στο ΙΑ΄ άρθρο έκανε λόγο για τη σύσταση «ιερών σχολείων, περί προόδου των συστημένων και καλής καταστάσεως αυτών». Το σχέδιο εκείνο για πολλούς λόγους δεν υλοποιήθηκε. (Έγγραφο 3)

Στην ίδια Συνεδρίαση ως δέκατο τέταρτο θέμα «ανεγνώσθησαν» διάφορα επίσημα έγγραφα τα οποία εγκρίθηκαν και στάλθηκαν σε διάφορα πρόσωπα μεταξύ των οποίων ήταν και ο Αδαμάντιος Κοραής. Με το υπ’ αρ. 126 έγγραφο η Εθνοσυνέλευση εκφράζει τον σεβασμό της και ευγνωμονεί τον Α. Κ. για τα άριστα συγγράμματά του. (Έγγραφο 4)

Στη ΛΓ΄ Συνεδρίαση της 27ης Απριλίου 1827, δεύτερη την ίδια μέρα, «ανεγνώσθη» ως πρώτο θέμα η αναφορά του Ιταλού Φιλέλληνα διδασκάλου Αντωνίου Μ. Κανέλλα, που ενημέρωνε τα μέλη, ότι ήθελε να του δοθεί άδεια να εκδίδει εφημερίδα στη Γαλλική και Ιταλική γλώσσα με δικά του έξοδα. Ζητούσε επίσης και ανάλογο χώρο για να τοποθετήσει το πιεστήριο και τα άλλα εργαλεία του τυπογραφείου του. Ως αντίτιμο δε, για πέντε χρόνια θα προσέφερε το εισόδημα από την εφημερίδα, να διατίθεται αυτό στη στέγαση αλληλοδιδακτικών σχολείων. Το αίτημά του δόθηκε στην αρμόδια Επιτροπή με τη σημείωση-παρότρυνση κυρίως του Προέδρου να το εξετάσει και να το ενεργήσει όσο πιο γρήγορα μπορεί «καθ΄όλην την έκτασιν».

Είναι ασφαλώς ιδιαίτερα σημαντική η πρωτοβουλία αυτή και δείχνει εκτός των άλλων πως υπήρχαν άνθρωποι, στην περίπτωσή μας φιλέλληνες, που πίστευαν στην αξία των γραμμάτων και το σπουδαιότερο είχαν τη διάθεση να βοηθήσουν το έθνος να στήσει τα δικά του σχολειά και το φως της γνώσης που για χρόνια παρέμενε σβησμένο να ανάψει ξανά και να φωτίσει την Ελλάδα.

Στη Μ΄ Συνεδρίαση της 4ης Μαΐου 1827 η Εθνοσυνέλευση ενέκρινε μια σειρά προτάσεων που αφορούν θέματα Παιδείας. Έτσι έκανε δεκτή, άρθρο ιστ’, την πρόταση του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη να αποσταλεί ο Νικ. Δραγούμης από την Εθνοσυνέλευση στις φιλελληνικές εταιρείες για να διδαχθεί «τα καλά μαθήματα» και όταν επιστρέψει να υπηρετήσει το Έθνος.[2]

Θετικά, επίσης, εκφράσθηκε για τον ίδιο σκοπό στις προτάσεις του Νικ. Σπηλιάδη για τον ανηψιό του, για τον Ν. Μ. Κάββα καθώς και τον Ν. Καρφιωτάκη «ζητούντος υπέρ εαυτού την ιδίαν παρά του έθνους ευεργεσίαν». Επίσης με την υπ’ αρ. λβ΄ Απόφαση δόθηκε στους τρεις νέους που θα πήγαιναν στις φιλελληνικές εταιρείες για να εκπαιδευτούν το υπ΄αριθμ. 157 συστατικό γράμμα. (Έγγραφο 5)

Εξάλλου με την υπ’ αρ. νβ΄ Απόφαση η Εθνοσυνέλευση αντιλαμβανόμενη τη μεγάλη ανάγκη της χώρας να αποκτήσει βιβλιοθήκες, να συστήσει κάθε είδους σχολεία και να φέρει διδασκάλους από την Ευρώπη έστειλε προς τους αδερφούς Ζωσιμάδες την υπ’άριθμ. 170 επιστολή. (Έγγραφο 6)

ΙΙΙ. Το «Πολιτικόν Σύνταγμα της Ελλάδος»

Στη ΛΖ’ Συνεδρίαση της 1ης Μαΐου 1827 ως δεύτερο θέμα «ανεγνώσθη αύθις απ’αρχής άχρι τέλους το πολιτικό σύνταγμα της Ελλάδος. Ενεκρίθη ομοφώνως υπεγράφη παρά πάντων των πληρεξουσίων».

Το 1ο άρθρο του Συντάγματος αναφέρεται στη Θρησκεία. Στη συνέχεια περιέχονται άρθρα που αφορούν και καθορίζουν σε αδρές γραμμές τα ζητήματα της Παιδείας. Με το άρθρο 20 δίνεται στους Έλληνες το δικαίωμα να ιδρύουν καταστήματα κάθε είδους παιδείας, φιλανθρωπίας, βιομηχανίας και τεχνών και να εκλέγουν δασκάλους για την εκπαίδευσή τους.

Με το άρθρο 85 ανατίθεται στη Βουλή η εποπτεία και προστασία της δημόσιας Παιδείας και συνδέεται με την ελευθερία του Τύπου και τους τομείς της Οικονομίας.

Με το άρθρο 128 προβλέπεται Υπουργός Παιδείας για πρώτη φορά αφού ο έλεγχος της Εκπαίδευσης είναι υποχρέωση του Κράτους. Έτσι ο ένας από τους έξι Γραμματείς (υπουργούς) της Επικρατείας ήταν ο «επί του Δικαίου και της Παιδείας», αν και τα σχολεία που λειτουργούσαν ήσαν λιγοστά.

Με βάση αυτές τις επιταγές (άρθρα) του Πολιτικού Σύνταγματος της Ελλάδος το οποίο ψήφισαν άπαντες οι πληρεξούσιοι εκδόθηκαν στη συνέχεια οι νόμοι και τα διατάγματα. Αυτά ρύθμιζαν την οργάνωση της Εκπαίδευσης τους ελεύθερου Ελληνικού Κράτους αποβλέποντας στον φωτισμό του Έθνους και τη διαμόρφωση «ελευθέρων και ικανών πολιτών».

IV. Γεώργιος Σισίνης

Lithograph portrait of Georgio Sissini, Greek politician and rebel (1829)

Ερευνώντας τα θέματα της Θρησκείας και ιδιαίτερα της Παιδείας θα ήταν παράλειψη να μην αναφερθούμε στην προσωπικότητα του Προέδρου της Γ’ Εθνοσυνέλευσης (Ερμιόνη – Τροιζήνα) Γεωργίου Σισίνη και στη θετική στάση του απέναντι στα ανωτέρω θέματα.

Αρχοντικής καταγωγής γαλλοανατραφής (η μητέρα του ήταν Γαλλίδα) με πατέρα γιατρό και τρία αδέλφια γιατρούς, ασκούσε και ο ίδιος το ιατρικό επάγγελμα πριν από την επανάσταση του 1821. Ήταν «μεγάλης μορφώσεως ανήρ πολύγλωσσος και μελετηρός… κατ’ εξοχήν δίκαιος… ηγάπα τους λογίους μετά των οποίων και ήρχιζε διαλογικήν συζήτησιν, ευχαριστούμενος ιδιαιτέρως όταν ηκούετο πρότασις αποβλέπουσα εις την προαγωγήν των κοινών…».

Γνωρίζοντας λοιπόν ο Γ. Σ. «από πρώτο χέρι» και ίσως όσο κανείς άλλος την αξία των Γραμμάτων και γενικότερα της Παιδείας, προέτρεπε τα μέλη της Επιτροπής να συμβουλεύονται και άλλους ειδήμονες για να είναι αποτελεσματικοί στο έργο τους. Επιθυμούσε το φως της πνευματικής και ψυχικής καλλιέργειας να φωτίσει δυνατά κάθε άνθρωπο και ιδιαίτερα τη νεολαία. Τότε, μόνο, πίστευε, ότι το Έθνος θα μπορούσε να σταθεί με αξιώσεις στα πόδια του, γι’ αυτό και «συναινούσε» σε κάθε πρόταση της Εθνοσυνέλευσης προς αυτή την κατεύθυνση. Ο Γεώργιος Σισίνης απεβίωσε στις 28 Οκτωβρίου 1831 στη Γαστούνη.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Πηγές

  • Αρχεία της Ελληνικής Παλιγγενεσίας τ. Γ’, Έκδοση Βιβλιοθήκης της Βουλής, Αθήνα 1971
  • Πολιτικόν Σύνταγμα της Ελλάδος
  • Πρακτικά της Γ΄ των Ελλήνων Εθνοσυνελεύσεως επαναλαμβανούσης τας εργασίας της εν Ερμιόνη

Βιβλία

  1. Αντωνίου Δαυίδ, «Η Εκπαίδευση κατά την Ελληνική Επανάσταση 1821 – 1827», τ. Α΄ και Β΄, Έκδοση Βουλής των Ελλήνων, Αθήνα 2002.
  2. Δημαράς Αλέξης, «Η μεταρρύθμιση που δεν έγινε», Τόμος Α΄- 1973, Τόμος Β΄- 1974, Αθήνα.
  3. Ευαγγελόπουλος Σπύρος, «Ελληνική Εκπαίδευση», Τόμος Α΄, Εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 1998.
  4. Ησαΐας Αγγ. Ιωάννης, «Η Γ’ Εθνοσυνέλευση – κατ’ επανάληψιν – στην Ερμιόνη και οι ιστορικές πτυχές της», Έκδοση Δήμου Ερμιονίδας, Αθήνα 2017
  5. Μάλλωσης Ηρ. Ιωάννης, «Η εν Ερμιόνη Γ’ Εθνοσυνέλευσις», Αθήναι 1930.
  6. Σπετσιώτης Μ. Γιάννης, «Η Γ’ Εθνική Συνέλευση των Ελλήνων στην Ερμιόνη», Περιοδ. «Στην Ερμιόνη άλλοτε και τώρα», τ. 20 – Μάιος 2017.
  7. Τζάνη Μαρία – Παμουκτσόγλου Τασία, «Το Ελληνικό Εκπαιδευτικό Σύστημα», Αθήνα 1998.
  8. Χατζηστεφανίδης Δ. Θεοφάνης, «Ιστορία της Νεοελληνικής Εκπαίδευσης» (1821-1986), Εκδόσεις Δημ. Παπαδήμα, Αθήνα 1990.

Έγγραφα

  1. «Προς τα διωρισθέντα μέλη της εννεαμελούς επιτροπής, υπ’ αριθμ. 42»
  2. «Προς τους Σεβασμιωτάτους αγίους αρχιερείς…, υπ’ αριθμ. 47»
  3. «Αναφορά αρχιερέων» (τομ. Η’ σελ. 146-150), Έκδοση Μάμουκα
  4. «Προς τον σοφόν Αδαμάντιον Κοραήν», υπ’ αριθμ. 126
  5. «Προς απάσας τας κατά την Ευρώπην φιλελληνικάς εταιρείας, υπ’ αριθμ. 157»
  6. «Προς τους κυρίους αδερφούς Ζωσιμάδων, υπ’ αριθμ. 170»

Σημείωση

Το παραπάνω άρθρο δημοσιεύτηκε στο 22ο/Μάρτιος 2018 τεύχος του περιοδικού  «Στην Ερμιόνη άλλοτε και τώρα».

 

[1] Εφημερίς «ΣΦΑΙΡΑ», 10 Μαΐου 1852

[2] Στις αρχές του 19ου αιώνα ένας καλόγερος από τον Άθω ονόματι Ναθαναήλ, έγραφε και κατηγορούσε όσους έβγαιναν έξω από τα όρια της Τουρκικής Αυτοκρατορίας για να γνωρίσουν τις επιστήμες. Τους ονόμαζε «φιλοζόφους» και όχι φιλοσόφους.

«Καταστάσεις των λογικών μαθήσεων…», Μεταφρ. Ευθ. Φιλάνδρου, εν Τεργέστη 1810.