Το χρονικό μιας τραγωδίας. Η υποδοχή των προσφύγων του 1922 και η ζωή τους στην Ερμιόνη.

Του Γιώργου Φασιλή*

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Μεγάλο το βάρος της ευθύνης, όταν καλείσαι να ερευνήσεις και να παρουσιάσεις ένα θέμα που σχετίζεται με κορυφαία ιστορικά γεγονότα της πατρίδας και αγγίζει τις καρδιές ολόκληρης της Ελληνικής κοινωνίας.

Τον Αύγουστο 2012 στην Ερμιόνη, σε ένα μεγάλο και εξαίρετο ακροατήριο, είχα τη χαρά και μεγάλη τιμή να παρουσιάσω το θέμα ΤΟ ΧΡΟΝΙΚΟ ΜΙΑΣ ΤΡΑΓΩΔΙΑΣ. Η ΥΠΟΔΟΧΗ ΤΩΝ ΠΡΟΣΦΥΓΩΝ ΤΟΥ 1922 ΚΑΙ Η ΖΩΗ ΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΕΡΜΙΟΝΗ.

Ένα πολύ ευαίσθητο θέμα, γεμάτο πόνο και δυστυχία και μεγάλη πρόκληση για μένα, αφού ανάλογη έρευνα δεν είχε ξαναγίνει στο παρελθόν. Ένα χρόνο πριν, με σεβασμό στη προσφυγιά, ξεκίνησα τη συλλογή στοιχείων, ένα εγχείρημα ομολογώ δύσκολο, διότι οι πληροφορίες από τα τοπικά αρχεία ήταν ελάχιστες και οι ζωντανές πηγές πληροφόρησης, οι πρωταγωνιστές δηλαδή, που έζησαν τις φοβερές στιγμές του 1922, δυστυχώς, δεν υπήρχαν στη ζωή.

Μοναδική πηγή μου οι απόγονοί τους, οι οποίοι μετά το αρχικό αναμενόμενο ξάφνιασμα, επειδή κάποιος θέλησε να ασχοληθεί με τις ρίζες τους, μου άνοιξαν τα σπίτια τους και τη καρδιά τους και με δέχτηκαν με ζεστασιά και μεγάλη διάθεση να βοηθήσουν. Αγκάλιασαν τη προσπάθειά μου, την έκαναν δική τους υπόθεση, με εμπιστεύθηκαν και με συγκινητική προθυμία, ήθελαν να μου μεταφέρουν τις αφηγήσεις των γονιών τους, αυτό το σπαρακτικό και συνάμα θαυμαστό βίωμα με τον πόνο της προσφυγιάς, αλλά και το κουράγιο τους για μια νέα αρχή. Στις ευχαριστίες μου, απαντούσαν ευγενικά: «Εμείς σ’ ευχαριστούμε, που βγάζεις από το σεντούκι μας κομμάτια της ζωής μας, για τα οποία είμαστε υπερήφανοι, αλλά κανένας μέχρι τώρα, δεν θέλησε να ασχοληθεί».

Με την ευκαιρία των 90 χρόνων της Μικρασιατικής τραγωδίας, το βράδυ αυτό, αποδώσαμε φόρο τιμής στις ψυχές των αθώων που σφαγιάστηκαν στα ματωμένα χώματα της Ιωνίας και σε εκείνους που θρηνώντας έφτασαν στην Ελλάδα ξεριζωμένοι. Εκτελέσαμε το ιερό καθήκον μας έναντι της ιστορικής αλήθειας, για την απώλεια του δεύτερου πυλώνα του Ελληνισμού, μιας άλλης Ελλάδας, ενός μέλους του εαυτού μας και του πολιτισμού μας.

Με υπερηφάνεια και συγκίνηση ταξιδέψαμε πίσω στο χρόνο, ανοίγοντας μια άγνωστη για τους πολλούς σελίδα της τοπικής μας ιστορίας, σχετικά με τη συμμετοχή της Ερμιόνης σε ένα από τα δραματικότερα κεφάλαια της Ιστορίας, τη τραγωδία του 1922. Η εκδήλωση αφιερώθηκε στους προγόνους μας, τους παππούδες και τις γιαγιάδες μας, που έζησαν σε αυτό τον τόπο ένα αιώνα πριν και αγκάλιασαν με στοργή τους ξεριζωμένους Μικρασιάτες. Αφιερώθηκε και σε όλους τους πρόσφυγες, αφιερώθηκε και σε όσους σήμερα μπορούν να αισθανθούν τι σημαίνει προσφυγιά.

Η προσφυγιά είναι ένα θέμα που μας προκαλεί και μας προσκαλεί να σκύψουμε στο πόνο, τη θλίψη και την εξαθλίωση, αλλά και στην υπερηφάνεια, την αξιοπρέπεια, την ψυχική δύναμη, τη δημιουργία και το πάθος για τη ζωή.

Ο ποιητής Νίκος Γκάτσος γράφει:

 “Άντρα και γείτονα και φίλε,

 στη φτώχεια και την προσφυγιά,

 μια παγωμένη σπίθα στείλε,

 να σου την κάνω πυρκαγιά”

 ΣΥΝΤΟΜΗ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ

Συνέχεια ανάγνωσης «Το χρονικό μιας τραγωδίας. Η υποδοχή των προσφύγων του 1922 και η ζωή τους στην Ερμιόνη.»

Γεώργιος Σισίνης, πολλού πνεύματος και δραστηριότητος ανήρ*

Την προσωπογραφία του Γ. Σισίνη φιλοτέχνησε ο Βαυαρός αξιωματούχος και ζωγράφος Karl von Krazeisen το 1829. Το πρωτότυπο σώζεται και βρίσκεται στη Βουλή των Ελλήνων. Αντίγραφό του υπάρχει στην ιστορική αίθουσα του ΙΛΜΕ.

Αφορμή για το παρόν άρθρο έδωσε η έκδοση του βιβλίου του εκπαιδευτικού – συγγραφέα Κώστα Λούρμπα με τίτλο «Οι Σισιναίοι της Γαστούνης». Το βιβλίο εξεδόθη με την ευκαιρία της επετείου των 200 χρόνων από την έναρξη της Επανάστασης του 1821.

Το ογκώδες βιβλίο εστάλη στο ΙΛΜΕ από τον Δήμαρχο Πηνειού Ηλείας, Ανδρέα Μαρίνο, θεωρώντας ότι το συγκεκριμένο βιβλίο θα μπορούσε να φωτίσει την προσωπικότητα και την προσφορά στον Αγώνα του Γεωργίου Σισίνη, ο οποίος μάλιστα διετέλεσε και Πρόεδρος της Γ΄ Εθνοσυνέλευσης 1827 στην Ερμιόνη.

Ο Γεώργιος Σισίνης γεννήθηκε το 1769. Καταγόταν από πλούσια οικογένεια της Γαστούνης και το 1819 μυήθηκε στη Φιλική Εταιρεία.

Με την έναρξη της Επανάστασης το 1821 ήταν ενεργά απασχολημένος με τις πολεμικές επιχειρήσεις στην Ηλεία και την Αχαΐα γι’ αυτό δεν έλαβε μέρος στην Α΄ Εθνοσυνέλευση της Επιδαύρου (1822) αλλά εκλέχθηκε και συμμετείχε ως πληρεξούσιος Γαστούνης στη Β΄ Εθνοσυνέλευση του Άστρους (1823). Διετέλεσε Πρόεδρος στην Γ΄ Εθνοσυνέλευση Ερμιόνης – Τροιζήνας (1827) και στη Δ΄ Εθνοσυνέλευση Άργους (1829).

Ο Σισίνης «είχε το ανάστημα μικρόν, τους οφθαλμούς εμπύρους και περιπλανείς και το υπ’ αυτούς πρόσωπον εσχημάτιζεν ημισέληνον. … Ερχόμενος δρομαίως εις τον τόπον των συνεδριάσεων εκάθητο πάραυτα επί της έδρας και αναλαμβάνων τον κώδωνα έδιδε το σημείον της ενάρξεως.» Ακριβώς έτσι μας τον περιγράφει ο Νικόλαος Δραγούμης στις «Ιστορικές Αναμνήσεις» του.

Ο Αμερικανός φιλέλληνας Σαμουήλ Χάου έγραψε για τον Σισίνη ότι επρόκειτο για άνθρωπο ευγενέστατο που προξενούσε θαυμασμό για τις γνώσεις του στην ελληνική κα ξένη φιλολογία.

Άπειρες οι προσφερθείσες από τον Γεώργιο Σισίνη υπηρεσίες. Στέκομαι σε επιστολή του Κολοκοτρώνη, ο οποίος γράφει «… Η τροφή όλου του στρατεύματος ήρχετο από την Γαστούνην. Τόσον τακτική ήτο η ζωοτροφή, 4.000 σφαχτά, 80 κεφάλια γελάδια, ψωμί από την Γαστούνην. Η Γαστούνη ήτο μελίσι άτρυγο και μας τα έστελνεν όλα ο Σισίνης. Όσα ετρώγαμεν την εβδομάδα μας τα έμβαζαν οπίσω και ήταν πάντοτε 4.000 …».

Η φιλία του Σισίνη με τον Κολοκοτρώνη άλλωστε υπήρξε μνημειώδης. Ο υπασπιστής του Κολοκοτρώνη Φωτάκος αναφέρει στο έργο του «Απομνημονεύματα περί Ελληνικής Επαναστάσεως» «Η επαρχία Γαστούνης αποκλειστικώς εκινείτο κατά την θέλησιν του Γεωργίου Σισσίνη και επειδή ούτος υπήρξε φίλος του Κολοκοτρώνη, διά τούτο όλη η επαρχία ήτο φίλη του.»

Κατά τη διάρκεια της Γ΄ Εθνοσυνέλευσης στην Ερμιόνη υπήρξε αμερόληπτος, δίκαιος, αληθινός ηγέτης. Γι’  αυτόν τον λόγο ήταν γενικά αποδεκτός και έχαιρε σεβασμού και εκτιμήσεως. Εργάσθηκε και αυτός με το κύρος που διέθετε για να ομονοήσουν οι Έλληνες και έτσι παρέμεινε Πρόεδρος και στις συνεδριάσεις της Εθνοσυνέλευσης που συνεχίστηκαν στην Τροιζήνα έχοντας την αποδοχή όλων των πληρεξουσίων.

Ο Σισίνης στην Τροιζήνα διέμενε σε οικία «εξ ενός δωματίου ανωγείου μικρού … επί του πατώματος ήτο εστρωμένη ψάθα και επ’ αυτής τριχίνη κάπα, χρησιμεύουσα αντί στρώματος και κλίνης …» σύμφωνα με την περιγραφή του Νικολάου Δραγούμη. Ο Βρετανός ναύαρχος Χάμιλτον επισκέφτηκε σ’ αυτήν την οικία τον Σισίνη και μετά τη συνάντηση τους είπε «Η Ελλάς θα είναι ελευθέρα εντός ολίγου, διότι της Συνελεύσεως αυτής προϊσταται Πρόεδρος, ανήρ σώφρων, γενναίος και μετριόφρων, ως οι αρχηγοί της Αμερικανικής Συμπολιτείας». 

Σε στρατιωτικό επίπεδο υπήρξε πρωτεργάτης της Επανάστασης του 1821 αφού κήρυξε την Επανάσταση στην Ηλεία (29 Μαρτίου 1821) και διακρίθηκε στη μάχη της Πάτρας και του Λάλα Ηλείας (Ιούνιος 1821).

Ο Σισίνης δεν αναμείχθηκε στην προπαρασκευή του εμφυλίου πολέμου (1823 – 25). Όμως με την έναρξή του κηρύχθηκε αντάρτης. Φυλακίστηκε στην Ύδρα μαζί με τον γιό του Χρύσανθο, τον Κολοκοτρώνη και άλλους αγωνιστές. Τότε λεηλατήθηκε η περιουσία του και καταστράφηκε η πλούσια βιβλιοθήκη του καθώς και το νομισματοκοπείο που διέθετε. Αποφυλακίστηκε τον Μάιο του 1825 με την γενική αμνηστία που δόθηκε από την Κυβέρνηση Κουντουριώτη όταν ο Ιμπραήμ είχε ερημώσει την Πελοπόννησο. 

Την περίοδο του Καποδίστρια διορίστηκε μέλος του «Πανελληνίου», το οποίο δημιουργήθηκε σε αντικατάσταση του «Βουλευτικού». Το 1829 χρημάτισε Πρόεδρος της Γερουσίας, η οποία αντικατέστησε το Πανελλήνιον κατά τη Δ΄ Εθνοσυνέλευση 1829 στο Άργος. Διαφώνησε με την πολιτική του Καποδίστρια και αποσύρθηκε στη Γαστούνη.

Για τη δολοφονία του Καποδίστρια ο Σισίνης δήλωσε «Δυσαρεστούμαι μεγάλως διά τον θάνατον του μεγάλου ανδρός. Εγώ δεν επεθύμουν τον θάνατον του Καποδίστρια, αλλά μόνον την περιστολήν της απολύτου πορείας  του. Κακόν τούτο και ολέθριον. Ας είδομεν πως και που θέλωμεν καταντήσει.»

Απεβίωσε στις 11 Οκτωβρίου 1831 από φλογιστικό νόσημα λίγες ημέρες μετά τη δολοφονία του Καποδίστρια. Ετάφη τιμής ένεκεν στον Ι. Ναό Κοιμήσεως Θεοτόκου της Καθολικής στη Γαστούνη. Το 1993 κατά τη διάρκεια επισκευής του Ναού βρέθηκαν τα οστά του αλλά ο ιερέας απέκρυψε το γεγονός φοβούμενος μήπως σταματήσουν οι εργασίες επισκευής του Ναού από την Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων Πάτρας. Εννέα χρόνια μετά ο νεωκόρος του Ναού αποκάλυψε ότι του δόθηκαν τα οστά που ήταν ενταφιασμένα στο δάπεδο του Ναού από τον εφημέριο, τα οποία ενταφίασε στο Κοιμητήριο Γαστούνης. Πάντως σήμερα δεν γνωρίζουμε σε ποιο σημείο βρίσκονται τα οστά του Σισίνη.

Να σημειωθεί ότι ο Γεώργιος Σισίνης μπήκε στην Επανάσταση εύπορος και πέθανε φτωχός και χρεωμένος σύμφωνα με τον ιστορικό Χρήστο Ρέππα.

*Ιωάννης Φιλήμων, «Δοκίμιον» 1860.

Πηγές:

1.Δραγούμης Νικόλαος. «Ιστορικαί Αναμνήσεις» Έκδοση Λαζ. Βηλαρά 1874 (ψηφιακή βιβλιοθήκη Πανεπιστημίου Κρήτης)

2.Λούρμπας Κώστας. «Οι Σισιναίοι της Γαστούνης» Εκδόσεις ΒΙΒΛΙΟΠΑΝΟΡΑΜΑ, Αμαλιάδα 2021.

3.Σπηλιάδης Νικόλαος. «Απομνημονεύματα». Έκδοση Χ. Νικολαΐδου Φιλαδελφέως, Αθήνησι 1851 (ψηφιακή βιβλιοθήκη Πανεπιστημίου Κρήτης)

4.Φωτάκος (Φώτιος Χρυσανθόπουλος). «Βίοι Πελοποννησίων Ανδρών». Έκδοση Σταύρου Ανδροπούλου. Εν Αθήναις 1888. (Ψηφιακή βιβλιοθήκη Πανεπιστημίου Κρήτης).

Τίνα Αντωνοπούλου, φιλόλογος

Εν Ερμιόνη τη 17 Μαρτίου 1827

Είναι γνωστό ότι οι εργασίες της Γ΄ Εθνοσυνέλευσης στην Ερμιόνη διεξήχθησαν από 18 Ιανουαρίου 1827 μέχρι 17 Μαρτίου 1827.

Στην τελευταία συνεδρίαση, η οποία πραγματοποιήθηκε στις 17 Μαρτίου 1827 στην Ερμιόνη, ο Πρόεδρος Γεώργιος Σισίνης ανέγνωσε έγγραφο, το οποίο εστάλη προς τον αρχιστράτηγο Γεώργιο Καραϊσκάκη με το οποίο τον πληροφορούσε ότι η Εθνοσυνέλευση θα συνέχιζε τις εργασίες της στην Τροιζήνα (Δαμαλά).

Σε κλίμα συγκίνησης ο Πρόεδρος της Εθνοσυνέλευσης έλυσε την τελευταία συνεδρίαση (17η) ενώ οι παραστάτες (πληρεξούσιοι) του Έθνους ζητωκραύγαζαν. Η αιτία του ενθουσιασμού τους οφειλόταν στο κλίμα ομοψυχίας και συνεννόησης που είχε δημιουργηθεί μεταξύ των παραστατών που συνεδρίαζαν στην Ερμιόνη και αυτών που ευρίσκοντο στην Αίγινα και επομένως ευελπιστούσαν ότι η Γ΄ Εθνοσυνέλευση θα ολοκλήρωνε τις εργασίες της στην Τροιζήνα με τη συμμετοχή όλων των παραστατών.

Ο λαός όμως της Ερμιόνης, ο οποίος είχε πληροφορηθεί ότι υπήρχε το ενδεχόμενο της αναχώρησης της Εθνοσυνέλευσης από την Ερμιόνη, απόφαση η οποία θα ελαμβάνετο στην τελευταία συνεδρίαση, είχε ξεχυθεί στους δρόμους πέριξ του κτηρίου διεξαγωγής της Εθνοσυνέλευσης αγωνιώντας για την απόφαση. Είναι βέβαιο ότι δεν επιθυμούσε τη μετάβαση της Εθνοσυνέλευσης στην Τροιζήνα.

Αυτή η βούληση του ερμιονίτικου λαού εκφράστηκε και επίσημα όταν μετά το τέλος της τελευταίας συνεδρίασης και τη λήψη της απόφασης μετάβασης της Εθνοσυνέλευσης στην Τροιζήνα, οι δημογέροντες της Ερμιόνης υπό τον Λάζαρο Ταρούση παρέδωσαν στον πρόεδρο Σισίνη το παρακάτω κείμενο:

« Προς την Σεβαστήν Γ΄ των Ελλήνων Συνέλευσιν

Όσην ευχαρίστησίν μας είδομεν ότι ηξιώθη η πατρίς μας να δεχθή τους πληρεξουσίους της Ελλάδος συναθροισθέντας ενταύθα να συγκροτήσωσιν την κατ’ επανάληψιν Γ΄ εθνικήν Συνέλευσιν και να σκεφθώσι περί των μεγάλων του έθνους συμφερόντων, με άλλην τόσην και διπλήν λύπην μας βλέπομεν αυτήν την Συνέλευσιν σήμερον ότι μεταβαίνει εις Δαμαλά διά να δώσει εκεί το τέλος των εργασιών της. Αλλ’ επειδή τούτο υπηγόρευσαν βέβαια αι περιστάσεις και τα συμφέροντα του έθνους, προσφέροντες με σέβας και ημείς διά της παρούσης μας εκ μέρους των συμπολιτών μας όλων, την βαθείαν ευγνωμοσύνην μας και ευχαρίστησιν διά την τιμήν η οποία έγινε εις την πατρίδα μας, ευχόμεθα εις τον Θεόν τον προστάτην της Ελλάδος, διά την αισίαν αποπεράτωσίν της προς σωτηρίαν του έθνους, και μένομεν με βαθύτατον σέβας.

Τη 17 Μαρτίου 1827  εν Ερμιόνη

Οι ευπειθέστατοι δημογέροντες της Ερμιόνης

Λάζαρος Ταρούσης

Αναγνώστης Αντωνίου

Ανδρέας Λάζος»

(Αντίγραφο της παραπάνω χειρόγραφης επιστολής βρίσκεται στην ιστορική αίθουσα του ΙΛΜΕ.)

Στο κείμενο φαίνεται αρχικά η ενόχληση της ερμιονίτικης δημογεροντίας αλλά στο τέλος του κειμένου εύχονται οι δημογέροντες την αίσια αποπεράτωση των συνεδριάσεων στην Τροιζήνα για το καλό της πατρίδας.

Με τη λήξη της τελευταίας συνεδρίασης ζητωκραύγασαν και οι δημογέροντες μαζί με τους συνέδρους υπέρ του Έθνους, του Κολοκοτρώνη και του Σισίνη.

Έτσι στις 18 Μαρτίου 1827 οι παραστάτες του Έθνους ξεκίνησαν για την Τροιζήνα. Οι περισσότεροι διά ξηράς μέσω Ηλιοκάστρου με τις αποσκευές τους και τα πρακτικά των συνεδριάσεων με τη συνοδεία στρατού. Οι λιγότεροι,  μεταξύ αυτών ο Κολοκοτρώνης, ο Σισίνης, ο Κουντουριώτης, ο Κανάρης, ο Μπότασης, αναχώρησαν διά θαλάσσης με το υδραίικο σκάφος «Κίμων» ιδιοκτησίας Λεμπέση. Οι ερμιονίτες τους κατευόδωναν σε κλίμα συγκινητικό σχεδόν αποθεωτικό.

Τίνα Αντωνοπούλου

Τα Μεταλλεία  Ερμιόνης.  Ιστορία – Διαδρομές (vid)

Σε μια ξεχωριστή διαδικτυακή συνάντηση  με πρωτοβουλία και οργάνωση του σπηλαιολογικού συλλόγου ΣΠ.ΕΛ.Ε.Ο (Σπηλαιολογικός Ελληνικός Εξερευνητικός Όμιλος) με θέμα «Τα Μεταλλεία Ερμιόνης, Ιστορία – Διαδρομές», στις 28.05.2021 παρουσιάστηκαν πολύ ενδιαφέροντα στοιχεία. Μέσα από χάρτες, σχεδιαγράμματα, παλιές και σύγχρονες φωτογραφίες, μαρτυρίες και πηγές από έντυπες τοπικές εκδόσεις δόθηκε η ιστορία των Μεταλλείων Ερμιόνης διάρκειας 70 και πλέον χρόνων, σε μια περιοχή πλούσια σε μέταλλα σιδηροπυρίτη και χαλκοπυρίτη.

 Με αφετηρία την πρώτη στοά στην Αγία Βαρβάρα Ηλιοκάστρου και σε μία διαδρομή  που εκτείνεται στα 12 περίπου χιλιόμετρα μέχρι τον κόλπο της Αχλαδίτσας, στη Δάρδιζα, όσοι  παρακολούθησαν  την παρουσίαση είχαν την ευκαιρία να δουν αυτή τη μεταλλευτική και βιομηχανική περιοχή. Παρατήρησαν πολλών ειδών στοές, κτήρια, γέφυρες, κατοικίες και άλλες βιομηχανικές εγκαταστάσεις διαφόρων χρονικών περιόδων έως τη σκάλα φόρτωσης στο Αλατοβούνι,  που αποτέλεσαν το σύνολο του βιομηχανικού αυτού έργου. Παρά το ενδιαφέρον του,  σήμερα βρίσκεται  σε κατάσταση εγκατάλειψης. Την παρουσίαση έκανε η Μυρσίνη Σαμαρά φιλόλογος, που έχει ασχοληθεί με το θέμα αυτό της τοπικής ιστορίας της Ερμιονίδας.

Στο 1ο βίντεο, που ακολουθεί  περιλαμβάνεται η εξαιρετική παρουσίαση των ερευνητικών διαπιστώσεων από τον σπηλαιολόγο Χρήστο Τσατσαρώνη και ακολουθεί η ιστορική διαδρομή των Μεταλλείων από τη Μυρσίνη Σαμαρά.

Στο 2ο βίντεο, που ακολουθεί, το οποίο δημιουργήθηκε από το 1ο ΕΠΑΛ Κρανιδίου, παρουσιάζεται ένα αξιόλογο αφιέρωμα στα Μεταλλεία Ερμιόνης με τίτλο  «Πορεία στις ράγες της βιομηχανικής ιστορίας».

Μυρσίνη Σαμαρά

ΥΓ. Το ΙΛΜΕ ευχαριστεί τη Μυρσίνη Σαμαρά για την πολυετή έρευνα που διεξήγαγε για την αποτύπωση και καταγραφή της τόσο ενδιαφέρουσας ιστορίας των Μεταλλείων Ερμιόνης, η οποία αποτελεί τοπόσημο της βιομηχανικής ιστορίας της περιοχής μας. Επίσης το ΙΛΜΕ ευχαριστεί τον σπηλαιολογικό όμιλο ΣΠΕ.ΛΕ.Ο, τη Μυρσίνη Σαμαρά και το 1ο ΕΠΑΛ Κρανιδίου για την ευγενική παραχώρηση των δύο βίντεο, τα οποία  παρουσιάζονται στο κοινό μέσω της ιστοσελίδας του ΙΛΜΕ. Οι φωτογραφίες παραχωρήθηκαν από τη Μυρσίνη Σαμαρά.

Ακολουθούν οι σύνδεσμοι των δύο βίντεο:

1) Βίντεο από την παρουσίαση της Μυρσίνης Σαμαρά με θέμα: «Τα Μεταλλεία Ερμιόνης. Ιστορία – Διαδρομές» https://www.youtube.com/watch?v=JS7HIamNg6I&t=1358s

2) Βίντεο από το 1ο ΕΠΑΛ Κρανιδίου με θέμα: «Πορεία στις ράγες της βιομηχανικής ιστορίας»  https://www.youtube.com/watch?v=7BF67WfEa78

Επιστημονικό συνέδριο στην Ερμιόνη

Πραγματοποιήθηκε στην Ερμιόνη, στις 17 και 18 Σεπτεμβρίου 2021, το επιστημονικό συνέδριο με θέμα « Η Εθνοσυνέλευση στην Ερμιόνη, το Σύνταγμα της Τροιζήνας και η επίδρασή τους στην Επανάσταση και στο δημοκρατικό βίο της σύγχρονης Ελλάδας ».

          Το συνέδριο αποτέλεσε την κορυφαία δράση των φετινών επετειακών εκδηλώσεων στο Δήμο μας, που συνδιοργάνωσαν το Νομικό Πρόσωπο  Κοινωνικής Πρόνοιας, Αλληλεγγύης, Πολιτισμού και Παιδείας του Δήμου Ερμιονίδας, ο Θεατρικός Όμιλος Ερμιονίδας και το Ιστορικό και Λαογραφικό Μουσείο Ερμιόνης.

          Η πρώτη ημέρα του συνεδρίου είχε πανηγυρικό χαρακτήρα και ήταν μία μουσικο – φιλολογική βραδιά με τίτλο «Δεν τους βαραίν’ ο πόλεμος, αλλ’ έγινε πνοή τους», στίχος από το ποίημα «Ελεύθεροι Πολιορκημένοι» του Διονυσίου Σολωμού.

          Η Δήμητρα Μπεχλικούδη, η οποία είχε την επιμέλεια των κειμένων, επέλεξε να παρουσιάσει μία συναρπαστική ιστορική λογοτεχνική διαδρομή με πρωταγωνιστές πρόσωπα-σύμβολα της Επανάστασης του ΄21.

          Το όλο εγχείρημα βασίστηκε σε υλικό που έδωσε η θεματολογία του Αγώνα και μετουσίωσαν σε έντεχνο λόγο οι νεοέλληνες ποιητές και πεζογράφοι. Τα λογοτεχνικά έργα απέδωσαν εξαιρετικά οι ερασιτέχνες ηθοποιοί του ΘΟΕ: Ευαγγελία Ηλιού, Γιούλα Καράμπελα, Νάντια Κωστελένου, Γιώργος Μιχαλόπουλος και  Δημήτρης Σίδερης.

         Ιδανικός ερμηνευτής των τραγουδιών που επελέγησαν για την περίσταση ήταν ο Βασίλης Λέκκας, που ενθουσίασε το κοινό με έργα Θεοδωράκη, Μαρκόπουλου, Χατζιδάκι, Ξαρχάκου, Λεοντή. Τον συνόδευσε στο πιάνο ο  Θοδωρής Μπρουτζάκης.

          Τη δεύτερη ημέρα διεξήχθησαν  οι  εργασίες  του  Επιστημονικού Συνεδρίου.

   Πρώτος εισηγητής ήταν ο Συνταγματολόγος και πρ. Ευρωβουλευτής,  κ. Κωνσταντίνος Μποτόπουλος, ο οποίος ανέπτυξε το θέμα: » Το Σύνταγμα της Τροιζήνας εντός  των Συνταγμάτων του Αγώνα και τα Συντάγματα του Αγώνα εντός της Επανάστασης του 1821″ . 

 Επιχείρησε τη διασύνδεση των τριών Συνταγμάτων του Αγώνα (Επιδαύρου του 1822, Άστρους του 1823 και Τροιζήνας του 1827), τόσο μεταξύ τους όσο και σε σχέση με την πορεία προς την Ανεξαρτησία και τη δημιουργία ατελών μεν, πρωτότυπων και δημοκρατικών δε, κρατικών και πολιτειακών θεσμών.   

Ακολούθησε ο δεύτερος εισηγητής, κ. Σπύρος Βλαχόπουλος,  Καθηγητής Νομικής ΕΚΠΑ ο οποίος ανέπτυξε το θέμα: «Σύνταγμα της Τροιζήνας :  το τελειότερο των Συνταγμάτων της Επανάστασης».

Επικεντρώθηκε στα χαρακτηριστικά και στη συμβολή του τρίτου στη σειρά και πιο προηγμένου Συντάγματος, με έμφαση στον «προεδρικό» του χαρακτήρα και την ουσιαστική ενδυνάμωση των ατομικών δικαιωμάτων και ελευθεριών.

Στη συνέχεια  ο  τρίτος  εισηγητής, κ. Ξενοφών Κοντιάδης, Καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου Πάντειο Πανεπιστήμιο, Πρόεδρος Ιδρύματος «Θεμιστοκλή και Δημήτρη Τσάτσου», ανέπτυξε το θέμα: «Σύγκρουση και συναίνεση στη  Γ ΄  Εθνοσυνέλευση του Αγώνα» .

Αναφέρθηκε στις δραματικές πολιτικές συνθήκες του 1827, ως αποτέλεσμα αλλά και αποκρυστάλλωση των εμφυλίων συγκρούσεων του 1823 και 1824, καθώς και στις ιδιαίτερες συνθήκες υπό τις οποίες διεξήχθη η Τρίτη Εθνοσυνέλευση: διακεκομμένα και σε παράλληλες συνεδρίες –πρώτα στην Επίδαυρο, ύστερα στην Ερμιόνη, τελικά στην Τροιζήνα-, με εντάσεις αλλά και δημοκρατικό φρόνημα και, εντέλει, με συμβολή στην εθνική συμφιλίωση.

Ακολούθησε η κ. Βασιλική Σειρηνίδου, Eπικ. Καθηγήτρια Ιστορίας ΕΚΠΑ, η  οποία  ανέπτυξε το θέμα:   : «Αναζητώντας το «δίκιο» στην επαναστατημένη Ελλάδα: Συντάγματα και λαϊκός νομικισμός (1822-1827)».

Επίκεντρο ήταν η επιστημονική της έρευνα για τον τρόπο που επικοινωνούσαν με τις Αρχές και προσέφευγαν στη Δικαιοσύνη οι Έλληνες εν μέσω του επαναστατικού Αγώνα, εν κενώ δικαίου αλλά επηρεασμένοι και συντελούντες στην πορεία διαμόρφωσης ενός σύγχρονου κράτους.                             

Και  τέλος  ο  κ. Αριστείδης Χατζής, Καθηγητής Φιλοσοφίας Δικαίου & Θεωρίας Θεσμών στο ΕΚΠΑ,  Διευθυντής Ερευνών στο Κέντρο Φιλελεύθερων Μελετών (ΚΕΦΙΜ), Μέλος της επιτροπής  «Ελλάδα 2021» μίλησε για » Τα ελληνικά επαναστατικά Συντάγματα στο διεθνή Τύπο».

Διατύπωσε την άποψη ότι η ελληνική Επανάσταση ήταν μια φιλελεύθερη Επανάσταση, στην οποία προσέβλεπαν οι λαοί αλλά και οι πολιτικοί της Ευρώπης και έτσι αποτυπώθηκε, με συχνά ένθερμο φιλελληνισμό, στον Τύπο της εποχής και ιδίως στον βρετανικό.

Πρόεδρος του συνεδρίου ήταν ο συμπατριώτης μας, ομότιμος καθηγητής του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών  και  πρ. Πρύτανης, κ. Γιώργος Ζέρβας πλαισιωμένος από τον κ. Δημήτρη Σίδερη και την κ. Τίνα Αντωνοπούλου.

    Στο συνέδριο παρευρέθηκαν και απηύθυναν χαιρετισμό, ο Πανοσιολογιότατος π. Χριστοφόρος Καραβίας, ως εκπρόσωπος του Σεβασμιότατου Μητροπολίτη μας κ.κ. Εφραίμ,  ο Δήμαρχος Ερμιονίδας, κ. Γιάννης Γεωργόπουλος, οι Βουλευτές Αργολίδας, κ. Γιάννης Αδριανός, ο οποίος εκπροσώπησε και τον Πρόεδρο της Βουλής των Ελλήνων, κ. Κωνσταντίνο Τασούλα, και κ. Γιάννης Γκιόλας, ο Αντιπεριφερειάρχης Αργολίδας, κ. Γιάννης Μαλτέζος, ο Περιφερειακός Σύμβουλος, κ. Αναστάσιος  Γανώσης  και οι Πρόεδροι των τριών φορέων που συνδιοργάνωσαν το συνέδριο (κ. Δαμιανός Κουτούβαλης, κ. Δημήτρης Σίδερης και κ. Τίνα Αντωνοπούλου). Επίσης παρευρέθηκαν χορηγοί του συνεδρίου και πλήθος κόσμου.

     Το συνέδριο έκλεισε με το  Δήμαρχο Ερμιονίδας, ο οποίος απηύθυνε θερμές ευχαριστίες, στους εκλεκτούς καθηγητές – εισηγητές του συνεδρίου, στον Βασίλη Λέκκα, στο Θοδωρή Μπρουτζάκη, στη Δήμητρα Μπεχλικούδη,  στα μέλη του Θ.Ο.Ε. που απήγγειλαν, στους συν διοργανωτές φορείς, στον Ίωνα Ξυπολιά και Θοδωρή Σκανδάλη και τέλος στους χορηγούς αυτού του συνεδρίου: Το ξενοδοχείο  A.K.S. Hinitsa, που προσέφερε τη φιλοξενία στους εκλεκτούς προσκεκλημένους του συνεδρίου, την κ. Φωτεινή Λιβανού και σε όλους όσοι αναγράφονται στο πρόγραμμα.

ΔΙΟΡΓΑΝΩΣΗ :

Δήμος  Ερμιονίδας

ΣΥΝΔΙΟΡΓΑΝΩΣΗ :

  • Ν.Π. Κοινωνικής Πρόνοιας, Αλληλεγγύης, Πολιτισμού και Παιδείας Δήμου Ερμιονίδας
  • Θεατρικός Όμιλος Ερμιονίδας
  • Ιστορικό και Λαογραφικό Μουσείο Ερμιόνης
Ιωάννης Γεωργόπουλος
Δημήτρης Σίδερης
Τίνα Αντωνοπούλου

Αποκατάσταση μαρμάρινης πλάκας στο κτήριο της Γ΄ Εθνοσυνέλευσης 1827 στην Ερμιόνη

Αποκαταστάθηκε η εδώ και 45 χρόνια απολεσθείσα μαρμάρινη πλάκα, η οποία είχε εντοιχισθεί από την Κοινότητα Ερμιόνης το έτος 1930 κατά τους εορτασμούς για τη συμπλήρωση των 100 χρόνων από τη σύσταση του ελεύθερου Ελληνικού Κράτους.

Η σημερινή μαρμάρινη πλάκα είναι ακριβές αντίγραφο της παλαιάς και τοποθετήθηκε με τη φροντίδα των μελών του Δ.Σ. του ΙΛΜΕ και την ευγενική χορηγία του συμπατριώτη μας κ. Αλέξανδρου Θεοδ. Δαγρέ, ο οποίος έδειξε εμπράκτως το ενδιαφέρον του για την διατήρηση της μνήμης μέρους της τοπικής μας ιστορίας. Ο κ. Δαγρές με τη χρήση σύγχρονων μεθόδων σμίλευσης του μαρμάρου αναπαρήγαγε πιστό αντίγραφο της πλάκας, το κείμενο της οποίας έχει διασώσει ο Ιωάννης Μάλλωσης στο βιβλίο του «Η εν Ερμιόνη Γ΄ Εθνοσυνέλευσις», το οποίο εξεδόθη το 1930 και επανεκδόθηκε το 1996 και το 2007 από το Δήμο Ερμιόνης.

Ευχαριστούμε θερμά τον κ. Δαγρέ για την ευγενική δωρεά του.

Δημοσιεύουμε τα λόγια του αείμνηστου Προέδρου της Κοινότητας Ερμιόνης, Απόστολου Παπαβασιλείου, ο οποίος κατά τη διάρκεια της λαμπρής τελετής εορτασμού της Εκατονταετηρίδας το 1930 είπε τα εξής, όπως τα διέσωσε ο Ιωάννης Μάλλωσης στο προαναφερόμενο βιβλίο του:

«Εις την πενιχράν ταύτην οικίαν – εις την προμήκη αίθουσαν αυτής – συνήλθεν η Γ΄ των Ελλήνων Εθνική Συνέλευσις. Παρακαλώ τον αξιότιμον Κύριον Πρόεδρον της Βουλής των Ελλήνων, όπως αποκαλύψη την αναμνηστικήν του ιστορικού τούτου γεγονότος πλάκαν, ην ενετοίχισεν η Κοινότης Ερμιόνης ευγνωμονούσα και υπερήφανος διότι προετιμήθη η Ερμιόνη τότε διά την εν αυτή σύγκλησιν της Εθνοσυνελεύσεως.»

Τίνα Αντωνοπούλου

Τρεις διαλέξεις (Ερμιόνη, Κρανίδι, Δίδυμα) για την εξέγερση στην επαρχία μας το 1821

Το Ιστορικό και Λαογραφικό Μουσείο Ερμιόνης συμμετέχοντας στην επιτροπή σχεδιασμού των επετειακών εκδηλώσεων «Ερμιονίδα 2021» του Δήμου Ερμιονίδας πρότεινε μεταξύ άλλων εκδηλώσεων και την πραγματοποίηση τριών ομιλιών από τον εκπαιδευτικό και ιστορικό συγγραφέα κ. Γεώργιο Βουτσίνο.

Ο Δήμος Ερμιονίδας αλλά και οι συνεργαζόμενοι φορείς (Κοινότητα Κρανιδίου, Κοινότητα Διδύμων, Λαογραφικό Κέντρο Κρανιδίου και Λαογραφικό Κέντρο Διδύμων) ανταποκρίθηκαν θετικά σ’ αυτή την πρόταση.

Οι διαλέξεις του κ. Βουτσίνου, με θεματικό άξονα την εξέγερση στην επαρχία μας  κατά την Επανάσταση του 1821 αλλά και τους αγωνιστές της, θα πραγματοποιηθούν με τη συνεργασία των προαναφερόμενων φορέων του Δήμου μας, με την εξής ημερολογιακή σειρά:

Στην Ερμιόνη στις 10/09/2021 με θέμα «Ερμιονίτες Αγωνιστές της Ελληνικής Παλιγγενεσίας».

Στο Κρανίδι στις 11/09/2021 με θέμα «Κρανιδιώτες Αγωνιστές της Ελληνικής Παλιγγενεσίας».

Στα Δίδυμα στις 12/09/2021 με θέμα «Διδυμιώτες Αγωνιστές της Ελληνικής Παλιγγενεσίας»

Ο κ. Βουτσίνος είναι συγγραφέας των παρακάτω τριών ιστορικών βιβλίων σχετικών με την επαρχία μας:

«Μητρώον Ερμιονέων Αγωνιστών της Ελληνικής Παλιγγενεσίας», εκδόθηκε το 2005.

 «Μητρώον Διδυμιωτών Αγωνιστών της Ελληνικής Παλιγγενεσίας», εκδόθηκε το 2007.

 «Μητρώον Κρανιδιωτών Αγωνιστών της Ελληνικής Παλιγγενεσίας» , εκδόθηκε το 2010. 

Τίνα Αντωνοπούλου

Πρόεδρος του Δ.Σ. του ΙΛΜΕ

Ειδικότερες πληροφορίες στις προσκλήσεις που ακολουθούν.

Αφιέρωμα του ΙΛΜΕ στη Φιλική Εταιρεία. Μέρος 6ο (vid)

Νικόλαος Γαλάτης. Η αινιγματική φυσιογνωμία του και ο τραγικός του θάνατος

Ένας από τους συγγραφείς που ασχολήθηκαν με τον Νικόλαο Γαλάτη ήταν ο Ελευθέριος Μωραϊτίνης – Πατριαρχέας, ο οποίος συνέγραψε την ιστορική μονογραφία «Νικόλαος Γαλάτης – ο Φιλικός», το 2002.

Σύμφωνα λοιπόν με τον Πατριαρχέα ο Γαλάτης είχε πολλά προσόντα αλλά δεν ήταν ο κατάλληλος άνθρωπος να διοικήσει ως αρχηγός την Φιλική Εταιρεία και κατ’ επέκταση την Επανάσταση που προετοιμαζόταν. Τα μέλη της Αρχής απέβλεπαν σε κάποιον από τους πρώτους του Γένους. Ο Γαλάτης δεν ήταν τέτοιος ούτε μπορούσε να προσφέρει όσα ένας Καποδίστριας ή ένας Υψηλάντης. Εξ άλλου στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες είχε κάνει πολλές αταξίες. Όμως ουδέποτε υπήρξαν αποδείξεις ότι ήταν σπάταλος ή ξόδευε χρήματα της Φιλικής Εταιρείας. Πολύ περισσότερο ότι σκέφτηκε να την προδώσει.

Ο Φιλήμων (1798 – 1874), ιστορικός και εκδότης της εφημερίδας «Αιών», ο οποίος είχε κατηγορήσει και τον Ξάνθο, καταλογίζει στον Γαλάτη πρόθεση προδοσίας αόριστα και χωρίς αποδείξεις και ατυχώς η Ιστορία επηρεάστηκε από αυτά.

Ο Σπύρος Μελάς (1882 – 1966) άγγιξε σχεδόν την αλήθεια γράφοντας ότι ο Γαλάτης καταγόταν από λαμπρό γένος, είχε εξαιρετική μόρφωση αλλά και ορμή. Έχοντας συνείδηση της υπεροχής του ζήτησε από τους ιδρυτές της Φιλικής Εταιρείας να του παραδώσουν τα έγγραφά της. Αυτοί αρνήθηκαν και η οργή του τον τύφλωσε και τους φοβέρισε ότι θα πήγαινε στην Αγγλική Πρεσβεία, με την οποία διατηρούσε άριστες σχέσεις, για να φανερώσει τα πάντα.

Οι άλλοι αρχηγοί, τονίζει ο Μελάς, μπορεί να μην είχαν τα προσόντα του Γαλάτη αλλά ήταν άνθρωποι σοβαροί που δεν μπορούσαν να θέσουν σε κίνδυνο το έργο τους αφήνοντάς το στη διάθεση του Γαλάτη. Έβαλαν λοιπόν έναν συμπατριώτη τους καπετάνιο, μέλος της Φιλικής Εταιρείας, να τον παρακολουθεί. Ο Γαλάτης το αντιλήφθηκε και έπαιξε παιχνίδι. Έκανε μια μέρα πως πήγε στο σπίτι του Χαλέτ Εφέντη στην Κωνσταντινούπολη να προδώσει την Εταιρεία. Ο καπετάνιος τον εμπόδισε και ο Γαλάτης του είπε «ε, ναι θα σας πρόδιδα, αφού δεν μου παραδίδετε το αρχείο».

Κάπως έτσι θα έγιναν μάλλον τα πράγματα χωρίς να υπάρχει πάντως βεβαιότητα. Όσα εις βάρος του Γαλάτη ιστορεί ο Φιλήμων το πιθανότερο είναι να χαλκεύτηκαν για να δικαιολογήσουν την μετέπειτα εκτέλεση του Γαλάτη, που όταν έγινε αντιληπτή δημιούργησε μεγάλη αναταραχή.

Είναι πάντως σίγουρο ότι η δολοφονία του Γαλάτη σχεδιάστηκε αμέσως μετά το θάνατο του Σκουφά, ο οποίος τον προστάτευε. Ο Ξάνθος στα απομνημονεύματά του επιμένει ότι η απόφαση θανάτωσης του Γαλάτη υπήρξε έργο του Τσακάλωφ από κοινού με τον επιστήθιο φίλο του Γαλάτη, τον Πάνο Δημητρόπουλο, αρματολό από το Μοριά. Θεωρεί ότι η εκτέλεση του Γαλάτη ήταν επιβεβλημένη για να μην διαρρεύσει το μυστικό της Εταιρείας και να ματαιωθεί το τόσο μεγάλο έργο της.

Αν όλα αυτά είναι σωστά και σύμφωνα πάντα με τον Πατριαρχέα τη μεγαλύτερη ευθύνη για τη δολοφονία του Γαλάτη την έχει ο Τσακάλωφ. Και αυτό διότι ο Τσακάλωφ ήταν το μέλος της Αρχής που αποφάσισε τη δολοφονία και που στη συνέχεια έπεισε τον Δημητρόπουλο να την εκτελέσει.

Δεν μπορούμε όμως να καταδικάσουμε αυτούς τους ανθρώπους ως κοινούς εγκληματίες. Θα πρέπει να λάβουμε υπόψη ότι διακυβεύονταν όσα με τόσο κόπο είχε επιτύχει η Φιλική Εταιρεία.

Να μην ξεχνάμε ότι ο Γαλάτης δρούσε κάποιες φορές με έναν ενθουσιασμό που συχνά δεν ξεχώριζε από την τρέλα. Γι’ αυτό έγινε και «σύμβολο των απόλυτων ημερών της νιότης που προσφέρει όλο το πάθος της τρικυμισμένης ψυχής του στον έρωτα αλλά και στον αγώνα για τη λευτεριά».

Κατά τη γενικώς παραδεδεγμένη άποψη η εκτέλεση του Γαλάτη έγινε στην Ερμιόνη τον Ιανουάριο το 1819. Όπως αναφέρει ο Πατριαρχέας στο βιβλίο του, ο ίδιος επισκέφτηκε την Ερμιόνη, για μια επιτόπια έρευνα και εκεί είχε την τύχη να συναντήσει τον φιλόλογο  Απόστολο Γκάτσο, τον οποίο αποκαλεί λόγιο. Ο Γκάτσος του υπέδειξε, σύμφωνα με την προφορική παράδοση, το σημείο που αποβιβάστηκε στη θέση Μπίστι στην Ερμιόνη η ομάδα του Τσακάλωφ, το οποίο σημείο φέρει την αρβανίτικη ονομασία «Σκάβιζα ε Γαλιότσι» δηλαδή η Σκάλα (αποβάθρα) του Γαλάτη και κάπου εκεί έγινε η δολοφονία.

Η εκτέλεση του Γαλάτη

Στο βίντεο που ακολουθεί αποτυπώνεται ο σχεδιασμός της εκτέλεσης του Γαλάτη στην Κωνσταντινούπολη (1818) καθώς και το τραγικό του τέλος στην Ερμιόνη (1819).

Το απόσπασμα είναι παρμένο από το ιστορικό δράμα «Νικόλαος Γαλάτης» του Σπύρου Ευαγγελάτου, που ανέβηκε στην Ερμιόνη (Μάρτιος 2019) σε διασκευή Τίνας Αντωνοπούλου και σκηνοθεσία Δημήτρη Σίδερη με τη συνεργασία ΙΛΜΕ και ΘΟΕ. Εμφανίζονται οι ερασιτέχνες ηθοποιοί: Γιώργος Λεβέντης (Γαλάτης), Ηρώ Σαρδελή (Ηνογέτνη) Θανάσης Πάτσιος (Ξάνθος) Παναγιώτης Δερματάς (Τσακάλωφ), Κώστας Πεντεδέκας (Δημητρόπουλος) και Μανώλης Σκούρτης (Καπετάν Λειβαδάς).

Τίνα Αντωνόπουλου, φιλόλογος

Αφιέρωμα του ΙΛΜΕ στη Φιλική Εταιρεία. Μέρος 5ο (vid)

Η Φιλική Εταιρεία, ο Εμμανουήλ Ξάνθος και το άδοξο τέλος του. Ο θάνατος του Νικολάου Σκουφά.

Εμμανουήλ Ξάνθος (1772-1852)

Ο Εμμανουήλ Ξάνθος καταγόταν από την Πάτμο. Η γέννησή του χρονολογείται το 1772. Μαθήτευσε στην Πατμιάδα Σχολή. Στα 20 του χρόνια βρίσκεται στην Τεργέστη, όπου εργάζεται σε ναυτιλιακό γραφείο.

Το 1812 σε ένα ταξίδι του στην Ελλάδα και συγκεκριμένα στη Λευκάδα μυήθηκε στον τεκτονισμό. Ένα χρόνο αργότερα ασχολούμενος με το εμπόριο πήγε στην Οδησσό όπου  γνώρισε τον Σκουφά και τον Τσακάλωφ. Εκεί συλλαμβάνουν την ιδέα ίδρυσης της Φιλικής Εταιρείας (14 Σεπτ. 1814) επηρεασμένοι από τις ιδέες και την οργάνωση του τεκτονισμού.

Οι τρεις ιδρυτές της Φιλικής Εταιρείας αναζητούσαν ένα πρόσωπο εγνωσμένου κύρους για να του αναθέσουν την ηγεσία. Άφηναν υπονοούμενα στους μυημένους για ευνόητους λόγους ότι υπήρχε Ανώτατη Αρχή με επικεφαλής τον Τσάρο, γεγονός το οποίο δεν ήταν αληθές. Μετά το 1817 που ο Νικόλαος Γαλάτης απέτυχε να πείσει τον Καποδίστρια να αναλάβει την ηγεσία της Φιλικής Εταιρείας, αναλαμβάνει ο Ξάνθος αρχές του 1820 να κάνει μια δεύτερη προσπάθεια να πείσει τον Καποδίστρια για την ανάληψη της ηγεσίας. Ο Καποδίστριας αρνείται και πάλι.

Ως εκ τούτου ο Ξάνθος πρότεινε στον πρίγκηπα Αλέξανδρο Υψηλάντη, αξιωματικό του Ρωσικού Στρατού και Ηγεμόνα της Μολδοβλαχίας, να αναλάβει την ηγεσία της Φιλικής Εταιρείας. Ο Υψηλάντης δέχθηκε την πρόταση και στις 12 Απριλίου 1820 ανέλαβε επισήμως την ηγεσία της Φιλικής Εταιρείας. Ίδρυσαν την «Εθνική Κάσα» δηλαδή ταμείο για την οικονομική ενίσχυση του απελευθερωτικού Αγώνα.

Λίγο πριν την άφιξη του Καποδίστρια στην Ελλάδα το 1828 ο Ξάνθος αναχώρησε από το Βουκουρέστι, όπου είχε αποσυρθεί και ιδιώτευε και εγκαταστάθηκε στην Αθήνα. Έμεινε λησμονημένος μέχρι που οι σύγχρονοί του πίστευαν ότι είχε πεθάνει. Αυτό πίστεψε και ο Παναγιώτης Αναγνωστόπουλος, επιφανές μέλος της Φιλικής Εταιρείας, ο οποίος στην εφημερίδα «Αιών», της οποίας εκδότης ήταν ο ιστορικός Ιωάννης Φιλήμων, κατηγόρησε τον Ξάνθο ότι καταχράστηκε χρήματα της «Εθνικής Κάσας». Αυτό έγινε αιτία να εκδώσει ο Ξάνθος το έργο του «Απομνημονεύματα περί Φιλικής Εταιρείας» το 1845 στην Αθήνα, στο οποίο ανέτρεπε τις εναντίον του κατηγορίες. Έτσι ο Φιλήμων αναγκάστηκε να ανασκευάσει τις κατηγορίες.

Ο Ξάνθος στην Αθήνα έζησε παραγκωνισμένος και πάμφτωχος διαμένοντας στην Πλάκα σ’ ένα φτωχόσπιτο με τη μονάκριβη κόρη του. Τιμήθηκε από την Πολιτεία με τον «Χρυσό Σταυρό του Σωτήρος» για τις υπηρεσίες του προς το Έθνος και του απονεμήθηκε ένα μικρό επίδομα, το οποίο ουδέποτε έλαβε.

Μετά την Επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου 1843 συνήθιζε να παρακολουθεί από τα θεωρία της Βουλής τις συνεδριάσεις της. Συνήθως αυτές οι συνεδριάσεις ήταν επεισοδιακές και κατέληγαν πολλές φορές όχι μόνο η αίθουσα συνεδριάσεων αλλά και οι διάδρομοι και τα θεωρία να μετατρέπονται σε πεδίο μάχης. Σε μία τέτοια συνεδρίαση που συνέβη τον Νοέμβριο του 1852 έτρεξε να φύγει και ο Ξάνθος και καθώς κατέβαινε τις σκάλες ποδοπατήθηκε από το πλήθος. Μεταφέρθηκε στο νοσοκομείο όπου και πέθανε. Αρχικά κανείς δεν ήξερε ποιος ήταν ο νεκρός. Δύο ημέρες μετά η εφημερίδα «Αιών» αποκάλυψε ότι ο γέροντας που ποδοπατήθηκε ήταν ο Εμμανουήλ Ξάνθος.

Το 1930 στήθηκε ο ανδριάντας του στην πλατεία Φιλικής Εταιρείας (Κολωνακίου).

Ο θάνατος του Σκουφά στην Κωνσταντινούπολη    

Η έδρα της Φιλικής Εταιρείας μεταφέρθηκε το 1818 από την Οδησσό στην Κωνσταντινούπολη. Από εκεί και ύστερα μυούνται πολλά μέλη στη Φιλική Εταιρεία. Εκεί μυείται και ο Παναγιώτης Σέκερης, ο οποίος συνεισέφερε τα μέγιστα στην χρηματοδότηση της εταιρείας.

Ο Σκουφάς πίστευε ότι έπρεπε η έδρα της Φιλικής Εταιρείας να μεταφερθεί στην Πελοπόννησο επειδή πίστευε ότι η Πελοπόννησος ήταν η καταλληλότερη περιοχή για την έναρξη του Αγώνα. Γι’ αυτόν τον σκοπό προγραμμάτιζε ταξίδι στη Μάνη.

Δυστυχώς δεν πρόλαβε να το πραγματοποιήσει διότι είχε κλονισθεί η υγεία του και έτσι επήλθε ο θάνατός του στις 31 Ιουλίου 1818 στην Κωνσταντινούπολη σε ηλικία 39 ετών και ετάφη εκεί στον Ι. Ναό των Ταξιαρχών.

Ο θάνατός του ήταν βαρύ πλήγμα για την Φιλική Εταιρεία αλλά και για τον Γαλάτη που έχασε έναν θερμό υποστηρικτή του. Το έργο του Σκουφά εκτιμήθηκε θετικά και από τους συγχρόνους του και από τους μεταγενέστερους.

Στο βίντεο που ακολουθεί θα παρακολουθήσετε τις τελευταίες στιγμές του Σκουφά στην Κωνσταντινούπολη το 1818. Το απόσπασμα είναι παρμένο από το ιστορικό δράμα «Νικόλαος Γαλάτης» του Σπύρου Ευαγγελάτου, που ανέβηκε στην Ερμιόνη (Μάρτιος 2019) σε διασκευή Τίνας Αντωνοπούλου και σκηνοθεσία Δημήτρη Σίδερη. Εμφανίζονται οι ερασιτέχνες ηθοποιοί: Χρήστος Σπανός (Σκουφάς), Θανάσης Πάτσιος (Ξάνθος), Παναγιώτης Δερματάς (Τσακάλωφ) και Γιώργος Λεβέντης (Γαλάτης).

Τίνα Αντωνοπούλου, φιλόλογος.